Verhalen

Geschiedenis van Stoomgemaal De Tuut

Nadat rond 1800 een aantal experimenten met stoombemaling waren uitgevoerd, is de droogmaking van de Haarlemmermeer in 1842, met behulp van stoomkracht, in Nederland de grote doorbraak geweest voor het verder toepassen van stoombemaling voor de waterbeheersing. In de periode 1850 tot 1920 zijn voor dit doel in Nederland circa 800 stoomgemalen gebouwd. Hiervan stonden er in het Gelderse rivierengebied 34, en in het Land van Maas en Waal 8.
Het eerste stoomgemaal in het Land van Maas en Waal werd in 1846 in Dreumel gebouwd, op last van het bestuur van de Molenpolder. Dit is het laagst gelegen gebied in deze omgeving, ook bekend als de zak van Maas en Waal.
Dit gemaal is de geschiedenis ingegaan als het gemaal met het z.g. Dreumelse systeem, ontworpen door de Ir. Fijnje. Ter herinnering hieraan bevindt zich op gemaal Charles van Uffort te Alpen. een gietijzeren plaquette.Hierop staat nog een heel aardige spreuk te lezen. De stichting van dit gemaal in 1953 maakte de 6 stoomgemalen overbodig.
Stoomgemaal De Tuut is gebouwd in 1918, als één van de laatste stoomgemalen in Nederland. Nadien is het nog wel het stoomgemaal Ir. Wouda te Lemmer gebouwd, dat in 1920 in bedrijf kwam.

Na 1920 heeft de stoomtechniek voor het aandrijven gemalen steeds meer terrein verloren aan de elektromotor en dieselmotor. Bij deze krachtbronnen hoeft er niet dag en nacht kolen geschept te worden voor het stoken van de ketels. Bovendien is het rendement van deze installaties veel hoger. Bij continu bedrijf van een stoomgemaal stonden de stoker en de machinist tussen water en vuur in een dienst van 12 uur per dag, want men werkte in 2 ploegendienst. Op kleinere gemalen sliep de machinist in de machinezaal waarvoor in een ledikant was neergezet. Dit kon bij een stoommachine want deze gaf weinig lawaai, vergeleken met bijvoorbeeld een dieselmotor.
Stoomgemaal De Tuut is, samen met 7 andere stoomgemalen in Nederland, om een aantal redenen niet gesloopt. Elk van deze gemalen is heeft een unieke installatie, met haar eigen type stoomketel, stoom-machine en opvoerwerktuig. Hierdoor bieden de nog aanwezige stoomgemalen een goed overzicht van de ontwikkeling van de stoomtechniek in Nederland.

De bouw van De Tuut

In 1915 toen de plannen werden gemaakt voor een gemaal op de Appelternse sluis is door het Gecombineerde College van de Dorpspolders nog onderzocht of een elektrische bemaling mogelijk was. De elektromotoren waren reeds ontwikkeld voor grotere aandrijvingen.
In de oude binnenstad van Nijmegen stond reeds een elektriciteitscentrale op de waalkade die wel over voldoende vermogen beschikte, maar niet de juiste infrastructuur voor distributie. Men zag toen geen kans om voldoende vermogen vanuit deze centrale in Appeltern te krijgen. Vervolgens is er na een uitvoerige studie van de toenmalig firma Van Hasselt en De Koning uit Nijmegen besloten tot de bouw van een stoomgemaal. De firma Van Hasselt en De Koning bestaat overigens nog steeds onder de naam Haskoning. In deze tijd waren de stoommachines ontwikkeld tot machines met een zo hoog mogelijk rendement en waren de stoomketels uitgerust met een oververhitter. De installatie in De Tuut was dan ook een z.g. HR- instal-latie zoals we deze tegenwoordig tegenkomen in de verwarming van een woonhuis. Uiteindelijke ging het erom zoveel mogelijk pk’s uit een ton steenkool aan de as van de centrifugaalpompen te krijgen.

De latere stoommachines zijn ontwikkeld om langdurig onafgebroken in bedrijf te kunnen zijn, zonder dat er veel onderhoud gepleegd hoefde te worden. Wel was het noodzakelijk dat een machinist de nodige kennis bezat van de installatie, inclusief de appendages, omdat het onderhoud in eigen beheer werd uitgevoerd.
Het in bedrijf zijn van het gemaal van 1918 tm 1967 heeft geen spannende geschiedenis geschreven, het gemaal heeft haar functie trouw vervuld.
Na de bouw van gemaal Bloemers, wat oorspronkelijk is uitgevoerd met dieselmotoren, is het stoomgemaal buiten werking gesteld. Het wachten was nu nog op de slopershamer.

De periode 1966 - 1984

Het Polderdistrict heeft vervolgens een offerte aangevraagd voor de sloop. Gelukkig dat dit Polderdistrict erg zuinig was: men vond de offerte te hoog, en men dacht dat door nieuwe ontwikkelingen de sloop in de toekomst goedkoper zou uitvallen.
Intussen was het stoomgemaal een soort werkplaats geworden, en een steunpunt voor de buitendienst, voor o.a. opslag en reparatie van materieel.
De gemeente Appeltern heeft tot driemaal toe bij college besluit het Polderdistrict schriftelijk verzocht uit te leggen waarom het oude stoomgemaal nog steeds niet was gesloopt. Er waren in Gemeente Appeltern reeds 6 gemalen gesloopt of ontdaan van de technische installatie. In dit laatste geval hadden sommige oud-stoomgemalen een functie gekregen als café of cafetaria, of was er een woonbestemming verkregen. Op de Blauwe sluis en de Schans zijn hiervan de voorbeelden te vinden. In Alphen en Dreumes zijn in het kader van een ruilverkaveling een drietal gemalen kompleet gesloopt.

De periode 1984 tot heden

In de nieuwsbrief van mei 2001 is uitvoerig ingegaan op het begin van de restauratie van het gemaal en de oprichting van de Monumentenstichting Baet en Borgh. De stichting die vanwege het gemaal was opgericht en al ras 5 monumenten in haar beheer kreeg, zonder economische waarde.
De eerste lichting van vrijwilligers, onder leiding van Jaap Garsijn, hebben in de periode van 1984 tot 1995 het gemaal behoed voor verder verval.
De financiering van vanuit de overheid zou nog tot 1997 op zich laten wachten.
Na de bouw van de schoorsteen in 1997, uitgevoerd met een voorfinanciering van de gemeente West Maas en Waal, kwam het besef bij de instanties die het beheer hadden over subsidies voor monumenten, dat het nu het moment was om Baet en Borgh de mogelijkheid te geven tot verder restauratie van het stoomgemaal. Na de bouw van de schoorsteen en restauratie van de bouwkundige zaken de machinezaal, het ketelhuis, en de voormalige kolenloods, is een team vrijwilligers van 1997 tot nu toe met grote inzet bezig geweest deze restauratie uit te voeren.